بيژن در شاهنامه: 

 

بيژن در شاهنامه از پهلوانان روزگار کی خسرو است. پدرش گيو و مادرش بانو گشسپ (دختر رستم) بودند. بيژن در جنگ های زمان خود حضوری نمايان داشت و مهم ترين کارهای او عبارت است از:

پيروزی بر فرود، پسر سياوش، و کشتن او؛

کشتن هومان و رويين، برادر و پسر پيران؛

به بند کشيدن اسپنوی، کنيز زيبای تژاو (داماد افراسياب)؛

بازگرداندن درفش کاويانی به صفوف سپاه ايران پس از آن که سپهسالار فريبرز، درفش به دست، از پيش هجوم سخت دشمن گريخته بود و سپاهيان ايران از اين که درفش را نمی ديدند دلسرد شده، در آستانه شکست بودند.

اما بزرگترين ماجرای بيژن، داستان دلدادگی او و منيژه دختر افراسياب تورانی است. خلاصه داستان چنين است:

بيژن به اتفاق پهلوان ديگری به نام گرگين از جانب کی خسرو مأمور راندن گرازهايی شد که کشتزار ايرانيان را در نزديکی مرز توران، پامال هجوم خود کرده بود. گرگين، بيژن را به مرغزاری خرم در همان نزديکی ها رهنمون شد که در آنجا منيژه و گروهی از دختران بزرگان توران، دور از کاخ پادشاهی، در فصل بهار خيمه و خرگاه می افراشتند و به گردش می پرداختند.

منيژه چون بيژن را از دور ديد، دل به مهر او بست و به واسطه نديمه خويش اورا پيغام داد و به بزم خود خواند. دو دلداده سه شبانه روز به بزم و باده گساری گذراندند. زمان بازگشت فرا رسيد اما منيژه از بيژن دل نمی کند. چون بيژن راضی نشد به کاخ منيژه برود، منيژه در جام شراب او داروی خواب ريخت و نهانی، دور از چشم نگهبانان، او را به کاخ خود برد.

ديری نگذشت که پيشکار افراسياب خبردار شد و او را از ماجرا آگاه کرد. سپاهيان به کاخ دختر ريختند، بيژن را سرخوش در بر منيژه يافتند و او را دستگير کردند. افراسياب نخست فرمان به کشتن بيژن داد، ليکن وزيرش پيران ، او را برحذر داشت مبادا که جنگ تازه ای ميان ايران و توران رخ نمايد. سرانجام افراسياب از خون بيژن گذشت و فرمان داد تا او را بسته به ته چاه ارژنگ  بيفکنند و سنگ بزرگی را که اکوان ديو از دريا به بيشه پرتاب کرده بود بر دهانه چاه نهند.

زمانی که بيژن در چاه اسير بود، منيژه از راه گدايی، خوراکی فراهم می آورد و آن را از شکاف ميان سنگ و جدار چاه برای بيژن می انداخت تا از گرسنگی نميرد.

زمانی نگذشت که آوازه گرفتار شدن بيژن به ايران رسيد. رستم در کسوت بازرگانی به توران رفت و بيژن را از چاه آزاد ساخت و او را به اتفاق منيژه به ايران آورد.

بيژن در گروه پهلوانانی است که در سفر کی خسرو به جهان ديگر با وی همراه بودند و تا آنجا رفتند که کی خسرو با سروش رو به رو شد و ناپديد گشت. پهلوانان در راه بازگشت در برفی سنگين گرفتار و نابود شدند. تنگه ای به نام مله بيژن در کهگيلويه هست و مردم آن حوالی اعتقاد دارند اين تنگه همان جايی است که بيژن و يارانش کشته شدند.

- از مقاله "بيژن شاهنامه کيست و ... "، نوشته دکتر جلال خالقی مطلق، ترجمه حبيب برجيان، نامه پارسی - سال هفتم - شماره چهارم- زمستان 1381 - ص 186 و 187 .

 

   اجرای قطعه بیژن و منیژه توسط ارکستر بزرگ اصفهان